نیدل استیک ؛ چرا چگونه ، چه باید کرد ؟

مطالعات نشان داده اند که در 20 کشور دارای اساسنامه ای امنیت تزریقات ، کارکنان بخش درمانی به طور متوسط در هر سال 9 – 1 بار نیدل استیک شدن را تجربه می کنند . در یک تحقیق انجام گرفته توسط سازمان جهانی بهداشت WHO در نواحی شرقی مدیترانه مشخص شده است که هر یک از افراد بخش درمانی در هر سال به طور متوسط 4 بار نیدل استیک می شوند .

از لحظه ای که فرد نیدل استیک می شود در معرض انواع آسیب های جسمی و روحی قرار می گیرد که این عوارض روحی می توانند بسیار شدیدتر از عوارض جسمی باشند . کارکنان در خلال آسیب ، استرس ها و هیجانات روحی فراوانی را تجربه می کنند که قابل اندازه گیری نیستند . به محض نیدل استیک شدن سیل افکار مخرب ، ذهن فرد را مرود هجوم قرار داده و تا زمان مشخص شدن نتیجه ی آزمایش فرد از آسیب های روحی در امان نیست . افسردگی و گوشه گیری از نتایج روحی نیدل استیک شدن می‌باشد که با منفی شدن نتیجه ی آزمایش این عوارض روحی نیز از بین می روند . از عوراض جسمی نیدل استیک ، می توان به آلودگی با سه ویروس هپاتیت B ، هپاتیت C و HIV اشاره کرد .

بهترین راه تعیین امکان آلودگی ، گرفتن نمونه ی خون و آزمایش از فرد بیمار است نه فردی که نیدل استیک شده است چرا که اگر فرد نیدل استیک شده به عنوان مثال به ایدز ، هپاتیت آلوده شده باشد نتیجه ی آزمایش تا سپری شدن دوره ی کمون مثبت نمی شود . بنابراین با انجام آزمایش از فرد بیمار می توان تشخیص داد که فرد به ایدز یا هپاتیت آلوده شده یا نه و قبل از بروز علائم و پیش روی بیماری درمان را آغاز کرد . به طور کلی کارکنان بخش درمانی جهت پیشگیری از ابتلا به بیماریهای حاصل از نیدل استیک شدن باید پیشگیری کنند.

فرآیند اقدامات لازم پس از وقوع نیدل استیک

-کمک به خونروی،سپس شستشو وضدعفونی محل آسیب دیده

-گرفتن4-5 سی سی خون از بیمار(درصورت مشخص بودن فرد منشاء)ودرخواست آزمایشات HIV،HCVوHBS در دفترچه بیمه بیمار

-ارسال نمونه خون به آزمایشگاه و تاکید بر وقوع نیدل استیک به پرسنل آزمایشگاه

-اطلاع به کارشناس کنترل عفونت و درصورت عدم حضور وی اطلاع به سوپروایزر کشیک

-ارسال نمونه خون همراه با برگ درخواست آزمایش توسط کارشناس کنترل عفونت به سازمان انتقال خون

-پیگیری جواب آزمایش و اطلاع به فرد آسیب دیده

-انجام اقدامات و پیگیری لازم با توجه به نتیجه آزمایش

 پيشگيري:

 تزریق واکسن هپاتیت B یکی از راههای پیشگیری است .

در مورد ایدز و هپاتیت C که تزریق واکسن امکان پذیر نیست باید از روشهای پیشگیری از نیدل استیک شدن استفاده کرد . از جمله این روشها می توان به : احتیاط در هنگام گذاشتن در پوش سر سوزن ، احتیاط در هنگام بستن درب ظروف مخصوص سر سوزنها ، استفاده از ظرفهای مخصوص سرسوزن که احتمال برخورد آنها با پوست را کاهش می دهند و ... اشاره کرد .

مرحله پيشگيري مي تواند در چندين سطح و شامل كاهش يا رفع در استفاده از وسايل تيز بيش از حد ممكن، كنترل هاي مهندسي (يعني نيدلهايي به همراه ابزارهاي ايمن)، كنترل هاي اجرايي شامل كارآموزي و قيد شرط هاي كافي، كنترل كار در زمان تمرين، در آخر شامل استفاده از ابزارهايي جهت گرفتن نيدلها(بجاي استفاده از انگشتان)، عملكرد چاقوهاي جراحي،جلوگيري كردن از دست به دست براي حمل ابزار هاي تيز . پيشرفتهاي مهندسي-پزشكي شامل توسعه و پيشرفت درباره ي نيدلهاي بي خطر و دور ريختن بي خطر نيدلها. در جراحي وجود ست هايي از سوزنهاي لبه كلفت براي سوچور كردن، جهت كاهش زخم هاي نيدل استيك استفاده شود.

توجه:با توجه به اینکه بیشتر موارد نیدل استیک در اثر درپوش گذاری مجدد سرسوزن( Recaping)می باشد جدا از درپوش گذاری مجدد سرسوزن اجتناب کنید ونیدلها را بدون درپوش در سفتی باکس بیاندازید.

مديريت:

بعد از زخم هاي نيدل استيك پروسيجر مهمي كه بايد انجام شود اين است كه ريسك عفونت فرد گيرنده كاهش يابد. محلي كه آسيب ديده است بايد با آب و صابون شسته شود. اين عمل كه محل آسيب ديده را فشار دهند تا خون بيشتري بيرون بريزد نادرست است و توسط مركز كنترل بيماريها( CDC) سفارش نشده است. تست هاي آزمايشگاهي هم براي فرد آسيب ديده جز مطالعات اساسي و پايه ای حساب مي شود.

 در ايران:با توجه به اهميت ايمن سازي پرسنل درماني و پيشگيري از بروز بيماريهاي واگيردار اقدامات انجام شده به شرح ذيل ميباشد:

* واكسيناسيون پرسنل برعليه هپاتيت ب

* الزامي نمودن تشكيل پرونده بهداشتي

* نصب تابلواحتياطات استاندارد در كليه بخشها وواحدها درماني

* نصب اطلاعيه تزريقات ايمن

* برگزاري كلاس شناخت بيماري ايدز و هپاتيت در چند نوبت براي كليه پرسنل درماني

* و معرفي پرسنل آسيب ديده به پزشك كنترل عفونت جهت اقذانات درماني و معرفي به مركز بهداشت جهت واكسيناسيون

* تهيه تعدادي از ويالهاي ايمنوگلوبولين جهت موارد مواجهه

در ادامه به اختصار به سه بیماری مهم قابل انتقال از طریق نیدل استیک اشاره می کنیم :

الف) هپاتیت B : هپاتیت B یک بیماری ویروسی است که کبد انسان را درگیر می کند . اکثر افرادی که به این بیماری مبتلا می شوند بعد از مدتی بهبود یافته و ویروس در بدنشان باقی نمی ماند . در این صورت این افراد به هپاتیت حاد مبتلا هستند بیماری می تواند فاقد علامت یا دارای علائم خفیف مانند آنفولانزا باشد . این علائم شامل می باشند :

احساس خستگی مفرط ، تب خفیف ، سردرد ، کاهش اشتها ، استفراغ ، اسهال ، یبوست و درد عضلات و مفاصل و کهیر .

بیشتر بیماران مبتلا به هپاتیت مزمن فاقد علامت می باشند .

ب) هپاتیت C : هپاتیت C نیز نوعی بیماری ویروسی است که در ابتدا می تواند مثل یک سرماخوردگی معمولی بروز کند ولی بیکاری مزمن آن برعکس سرماخوردگی معمولی به دلیل از کار افتادن کبد و مشکل بودن درمان می تواند حیات بیمار را به مخاطره بیندازد . این بیماری به تدریج به کبد آسیب می رساند .

یک کبد سالم مواد شیمیایی مورد نیاز بدن را می‌سازد و مواد سمی را از خون خارج می کند . در طی این بیماری کبد ملتهب شده و بافت طبیعی آن تخریب می شود و به جای آن بافت فیبری و فرسوده می ماند . طی ده تا سی سال بعد مشکلات کبدی مزمن از قبیل سیروز و سرطان هم ممکن است ایجاد شوند .

از علائم آن می توان به تهوع ، استفراغ ، اسهال ، بی اشتهایی ، کاهش وزن ، زردی یا یرقان و خارش پوست اشاره کرد و در موارد پیشرفته فرد دچار هپاتیت مزمن و التهاب و سرطان کبد می گردد .

ج) ایدز: همان طور که می دانید بیماری ایدز توسط نوعی ویروس از دسته ی رتر و ویروس ها بنام HIV ایجاد می شود و باعث کاهش توانایی سیستم ایمنی بدن میزبان و نقص آن می گردد . اولین ویروسی که وارد سلول میزبان می شود و از جمله ی پادتن ها در امان می ماند و وارد سایر سلولهای ایمنی می شود. سلول هدف این ویروس سنفوسیت های T₄ هستند . ویروس در سنفوسیت T₄ آلوده تکثیر می شود و همین امر سبب تورم غدد لنفاوی می گردد . تورم غدد لنفاوی گاه ماهها یا سالها بعد از ابتلای اولیه پدیدار

می شود و همین می تاوند مدتها به همان حال باقی بماند . بیماران اکثراً به شدت لاغر می شوند . چون دیواره روده ی آنها مواد غذایی را بطور کامل جذب نمی کند . عرق کردن در شب و احساس خستگی و التهاب بیضه ها از دیگر علائم این بیماری است . در مرحله ی بعدی که در آن تصویر نهایی بیماری ایدز به نمایش گذاشته می شود حاصل از در هم شکسته شدن کامل سیستم دفاعی بدن است . تعداد سنفوسیت های T₄ به شدت کاهش یافته و در این حالت انواع بیماری های باکتریایی ، ویروسی و انگلی قادرند فرد مبتلا را از پا در بیاورند .

و اما یک نمونه بالینی نیدل استیک شدن:

خانم پرستاری که ماه سوم بارداری رو پشت سر می گذاره در حین کار تزریقات یک بیمار HBV ( هپاتیت بی مثبت ) نیدِل اِستیک Needle Stick می شه، برای آینده بارداری و زایمان این خانم چه توصیه ای دارین ؟ آیا خطری جنین رو تهدید می کنه ؟

تعریف صحیح نیدل اِستیک شدن Needle Stick اینه که در حین یه کار عملی پزشکی یه سوزن تو خالی مثل سوزن سرنگ که حاوی خون قابل مشاهده باشه تو پوست فرو بره و خراش واضحی ایجاد کنه . اگه با این تعریف کسی نیدل استیک شد اول باید ببینیم قبلا واکسن زده یا نه ؟ اگه قبلا واکسن هپاتیت بی رو زده باشه تیتر آنتی بادی علیه هپاتیت بی تو خونش رو چک می کنیم ( درخواست Anti-HBS) و اگه نتیجه تیتر این آزمایش بالای 10 بود هیچ مشکلی وجود نداره ولی اگه ایمنی نداشت یا اصلا واکسن قبلا نزده بوده باید هم بهش واکسن هپاتیت بی زد ( دوز صفر یعنی همون موقع ، یک ماه بعد ، شش ماه بعد نوبت اول ) و ایمونوگلوبولین ضد هپاتیت بی هم بهش تزریق کرد ( 06/0 میلی لیتر یا سی سی به ازای هرکیلو وزن بدنش ) و هیچ تراتوژنیسیته ای ( عارضه منجر به سقط یا نقص مادرزادی تو جنین ) هم ندارن ولی در هرصورت عاقلانه اینه که نزدیک زایمان تست آنتی ژنی , و آنتی بادی هپاتیت بی (,HBsAb HbsAg ) هم برای ایشون انجام بشه تا اگه مثبت بود برای نوزاد ایشون هم بلافاصله بعد تولد تزریق واکسن و ایمونوگلوبولین ( ماده ایمنی زا ) علیه هپاتیت B انجام بشه که تا حدود نود و پنج درصد هم قابلیت پیشگیرانه داره ، برای نوزاد هم تو نه و پانزده ماهگی حتما باید همین تست آنتی ژنی انجام بشه و اگه قبل اون انجام بشه ممکنه نتیجه درستی به ما نده و گمراه بشیم.